W źródłach pisanych jako pierwsze osady w okolicy dzisiejszych Tarnowskich Gór wymieniane są Repty (1201), Bobrowniki (1273) i Tarnowice (1316). Już z XIII wieku pochodzą informacje na temat górnictwa srebra i ołowiu na północ od Bytomia (lokowanego w 1254). Jednak górnictwo na większą skalę, które dało początek Tarnowskim Górom i pozwoliło im stać się wkrótce jednym z najznaczniejszych miast Górnego Śląska, rozwinęło się w pierwszych latach wieku XVI. Rewolucyjnego odkrycia rud srebronośnych – zgodnie z wieloma przekazami – dokonać miał podczas prac rolnych tarnowicki chłop nazwiskiem Rybka.

   Pomiędzy Tarnowicami, Sowicami i Lasowicami ok. 1519 roku zaczęła wyłaniać się górnicza osada, tworzona przez rdzenną ludność oraz osadników z głębi Rzeszy i pobliskiej Rzeczypospolitej. Jan II Dobry (książę opolsko-raciborski, ostatni z Piastów opolskich) oraz jego sukcesor Jerzy Pobożny Hohenzollern (brandenburski margrabia von Ansbach i książę karniowski) w roku 1526 nadali tzw. Wolność Górniczą podległym sobie tutejszym ziemiom. Dwa lata później, w 1528 roku, wydali wspólnie kolejny dokument, znany jako Ordunek Gorny, będący zbiorem praw górniczych. Działania obu książąt wspomogły gwałtowny rozwój górnictwa na Gorach Tarnowskich (gory, czyli kopalnie, na polach wsi Tarnowice), a wspomniane dokumenty uznawane są za fundamentalne dla dziejów miasta.
   Kolejnym po Jerzym panem Tarnowskich Gór został jego syn Jerzy Fryderyk – zasłużony jako m.in. fundator przywilejów herbowego (1562) oraz tzw. generalnego (1599), regulujących ostatecznie wszystkie wolności miasta i jego status prawny. Równolegle z rozwojem górnictwa następował rozwój infrastruktury młodego miasteczka. Powstały wtedy m.in. pierwszy ewangelicki kościół i kaplica cmentarna (Tarnowskie Góry były ważnym ośrodkiem reformacji), siedziby starostów ziemskich i panów miasta, urząd górniczy i magistrat, wreszcie podcieniowe kamienice mieszczańskie. Na przełomie wieków XVI i XVII rozwinęło się również rzemiosło i handel oraz kwitło życie kulturalne. Szacuje się, że Tarnowskie Góry liczyły wówczas ok. 3 tys. mieszkańców.

Herb Tarnowskich Gór na przywileju z 25 VII 1562 r.

   Czas świetności miasta przerwała wojna trzydziestoletnia (1618-1648) wraz z upadkiem dotąd tak dochodowego górnictwa (1. poł. XVII wieku). Panami miasta zostali wówczas katoliccy Henckel von Donnersmarckowie (1623). Nasiliły się działania kontrreformacyjne, powstała katolicka parafia (1630) i stacja misyjna jezuitów.

    Szansą na odrodzenie gospodarcze było dostanie się Tarnowskich Gór z niemal całym Śląskiem, będącym dotąd pod rządami Habsburgów, w granice Królestwa Prus w roku 1742. Decyzją państwowych urzędników wznowiono pod Tarnowskimi Górami prace górnicze i powołano Górnośląski Urząd Górniczo-Hutniczy (1779). Odkrycie pokładów na polach bobrownickich skutkowało otwarciem w 1784 roku królewskiej kopalni srebra i ołowiu Friedrichsgrube. Po dwóch latach powstała huta nazwana bliźniaczo Friedrichshütte a później, również o królewskim imieniu, najdłuższa i najgłębsza ze sztolni odwadniających.
   Druga fala uprzemysłowienia Tarnowskich Gór oznaczała narodziny wielkiego przemysłu górnośląskiego, w czym duże zasługi położył m.in. Friedrich Wilhelm von Reden. Instalowano tu pierwsze na Górnym Śląsku pompy odwadniające o napędzie parowym (począwszy od 1788). Zyskując tym sławę, Tarnowskie Góry odwiedzane były wówczas – podobnie zresztą jak na przestrzeni całych swoich dziejów – przez wybitne postaci ówczesnej Europy.

Tarnowskie Góry w połowie XIX wieku. Widok od strony północno-wschodniej. [źródło ilustracji: Der Oberschlesier, 1926, Jg. 8, Heft 7]

   Rozwojowi górnictwa towarzyszył rozwój miasta w wielu innych dziedzinach, nawet mimo pożarów i wojen napoleońskich (1806-1807). Odrodzona parafia ewangelicka, której przewodzili wybitni pastorzy, wybudowała kościół Zbawiciela przy rynku (1780). Uformowało się Bractwo Kurkowe (1780) i zainicjowana przez Carla Boscampa-Lasopolskiego loża wolnomularska (1813). Powstała gmina żydowska (1815). Po kilku latach zastoju została reaktywowana przez Rudolpha Carnalla szkoła górnicza (1839). W 1857 roku dotarła z Opola do Tarnowskich Gór kolej (wcześniej uruchomiono linię wąskotorową w stronę Bytomia). Powstała Spółka Bracka (1857) i huta żelaza (1858). W 1873 roku ustalono powiat tarnogórski – z północnych ziem wcześniejszego powiatu bytomskiego, mającego w Tarnowskich Górach wiele lat siedzibę (do 1818). Wznoszone były nowe budynki, m.in. przebudowany później kościół katolicki św. św. Piotra i Pawła (1851), synagoga (1864, zniszczona w 1939), gimnazjum realne (1874), landratura (1877), dworzec kolejowy (1888), sąd rejonowy (1895), obecny ratusz (1898), poszerzony kościół ewangelicki (1900), poczta (1909), prócz tego dziesiątki zróżnicowanych stylowo kamienic. Koniec XIX wieku to czas, kiedy Tarnowskie Góry – jako stolica rozległego powiatu – ponownie były stawiane w szeregu najświetniejszych miast regionu.

   Początek XX wieku wiązał się z wyczerpaniem złóż. Po powstaniach śląskich i plebiscycie Górny Śląsk został podzielony między Niemcy i Rzeczpospolitą (1922), w granice której trafiły Tarnowskie Góry. Okresowi międzywojennemu towarzyszył rozwój szkolnictwa a także rozbudowa węzła kolejowego. W powojennych dekadach następowały liczne zmiany terytorialne oraz społeczno-gospodarcze ze swoimi pozytywnymi i negatywnymi skutkami. Obecnie dziedzictwo kulturowe Tarnowskich Gór stało się jednym z atutów miasta – trasa turystyczna Zabytkowej Kopalni Srebra przyciąga tysiące turystów każdego roku.

Marek Panuś