Od czasu lokacji miasta – czyli lat 20. XVI wieku – obowiązywał w Tarnowskich Górach zakaz osiedlania się Żydów. Jedynie za odpowiednią opłatą mogli oni zatrzymać się tu na 12 godzin. Odstępstwem od tych zasad był dłuższy pobyt w Tarnowskich Górach przysięgłego górniczego Salomona Izaaca. Przybył on po roku 1779 na polecenie władz pruskich w celu rozbudowy kopalń.
Dopiero za sprawą reform wewnętrznych w państwie pruskim z roku 1812 ludności wyznania mojżeszowego przyznane zostały prawa obywatelskie (zakaz osiedlania się Żydów w miastach zniesiono co prawda w 1808 r., musieli oni jednak uzyskać zgodę władz miejskich – tak było w przypadku Beniamina Cohna, pierwszego Żyda zamieszkałego w Tarnowskich Górach na stałe). Stąd już w trzy lata później – w roku 1815 (5575 wg kalendarza żydowskiego) została zawiązana gmina żydowska w Tarnowskich Górach (początkowo jako filia gminy bytomskiej). Jednym z pierwszych rabinów był wybitny uczony żydowski dr Alexander Kohut.
W roku 1822 przy drodze do Gliwic istniał już cmentarz. W 1864 roku (dziesięć lat po usamodzielnieniu się gminy) miało miejsce poświęcenie nowej synagogi w miejscu wcześniejszej sali modlitewnej.


Synagoga w Tarnowskich Górach (w 1904 r.). Zbudowana w latach 1863-1864 w stylu noszącym cechy neoromańskie i mauretańskie (proj. przypisywany Koschützkiemu), zniszczona w 1939 r. (ostatecznie zburzona w 1943 r.), upamiętniona pomnikiem.
Fotografie ze zbiorów Joods Historisch Museum w Amsterdamie.

Członkowie gminy szybko stali się wpływowymi mieszkańcami miasta. Najbardziej zasłużeni spośród nich to rodziny Bohm, Cohn, Noher, Panofsky.


Kamienica Noherów przy ul. Krakowskiej. Wybudowana w stylu neomanieryzmu niderlandzkiego. Wśród zdobień fasady umieszczono m.in. rok budowy – 1898, inicjały pierwszego właściciela Sigismunda Nohera i będące symbolami handlu kaduceusze. Fot. MP


Kamienica Panofskych przy ul. Zamkowej. Wybudowana w 1903 r. (według projektu Henryka Piszczka). Utrzymana w stylu historyzmu z elementami secesji. Fot. MP

Mykwa (rytualna łaźnia) i dom kahalny (dom gminy żydowskiej) znajdowały się przy ówczesnej Bergwerkstrasse (ul. Górnicza). Powstała też szkoła żydowska, lecz potem w miejsce szkół wyznaniowych utworzono szkołę symultaniczną. Przy tarnogórskiej gminie istniały liczne stowarzyszenia, m.in. Izraelski Związek Panien, Żydowski Związek Kobiet, Bractwo Chewra Kadischa.
To, co budowano przez lata bezpowrotnie zniszczyły wydarzenia roku 1939. Synagoga została podpalona, a tarnogórscy Żydzi pozbawieni majątku i wywiezieni do gett, a następnie obozów zagłady.


Cmentarz żydowski (kirkut) w Tarnowskich Górach. Powstał w 1822 r., zgodnie ze zwyczajami żydowskimi z dala od zabudowań. Z 1894 r. pochodzi zachowany do dzisiaj dom przedpogrzebowy. Znajdowała się w nim kostnica, pomieszczenie służące przygotowaniu zwłok do pogrzebu i sala do wystawiania ciała zmarłego na katafalku. Ostatnie żydowskie pochówki pochodzą z końca lat 30. minionego stulecia (jednak po likwidacji w latach 60. cmentarza ewangelickiego, dokonywano tu również pochówków miejscowych ewangelików). Na cmentarzu zachowało się ponad 400 nagrobków, z czego połowa to macewy. Pochodzące z XIX i XX wieku stanowią świadectwo zamożności tarnogórskich Żydów i są cennym zabytkiem architektury cmentarnej. Wykonane z granitu, marmuru czy piaskowca zwracają uwagę kunsztem, prostotą i majestatycznością. Najciekawsze macewy znajdują się w północno-wschodniej części cmentarza, w tym najstarsza Markusa Rinkla. Unikalny, ze względu na swój nietypowy kształt – poduszki, jest nagrobek Marie Berliner (obecnie w Muzeum). Dobrze zachowała się też macewa Maxa Schaefera. Fot. MP

Marek Panuś